Gençlik Suçluluğunda  Pekin Kuralları ve Avrupa Konseyi Standartları Çerçevesinde Gençlik Adalet Yönetimi: Kavramsal Gelişim ve Politik Uyum

(DeepSeek tarafından Türkçeye çevirilen  5 adet Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi Kararları dahil hazırlanmış ve aynen yansıtılmıştır.)

Özet
Birleşmiş Milletler “Gençlik Adaleti Yönetimi İçin Asgari Standart Kuralları” (Pekin Kuralları) ile Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi’nin beş temel belgesi arasındaki normatif ve uygulamaya yönelik bağlantılar ele alınmaktadır. Gençlik adalet yönetiminin önleyici, toplum temelli, insan hakları odaklı ve sosyal entegrasyonu merkeze alan ilkeler üzerinden nasıl yapılandırıldığını analiz etmektedir. Ayrıca, bu sistemin temel öznesi olan “juvenile” (genç suçlu) kavramının içeriği ve dönüşümü, karşılaştırmalı olarak ele alınmaktadır.

1. Giriş: Gençlik Adalet Yönetiminin Uluslararası Normatif Temelleri

Gençlik adalet yönetimi, geleneksel cezalandırıcı yaklaşımlardan, gençlerin gelişimsel ihtiyaçlarını ve topluma yeniden kazandırılmasını önceleyen bütüncül bir modele evrilmiştir. Bu evrimde, Pekin Kuralları evrensel bir çerçeve sunarken, Avrupa Konseyi belgeleri bu çerçeveyi bölgesel düzeyde detaylandırmış ve operasyonel hale getirmiştir. Çalışmanın odağı, her iki norm kümesinin gençlik adalet yönetimi ilkeleri ve “juvenile”e yaklaşımındaki paralellikler ve tamamlayıcılıktır.

2. Gençlik Adalet Yönetiminde Temel Bir Özne Olarak “Juvenile” Kavramı

“Juvenile” terimi, uluslararası belgelerde genellikle ceza sorumluluğu yaşına ulaşmış ancak reşit olma yaşına ulaşmamış bireyleri tanımlamak için kullanılır. Ancak kavram, salt bir yaş grubunu işaret etmekten öte, özel koruma, eğitim ve sosyalleşme ihtiyacı içinde olan, gelişimsel sürecin kritik bir aşamasındaki birey anlamını taşır. Pekin Kuralları’nda bu kavram, çocuğun üstün yararı ve özgürlüğün kısıtlanmasına son çare ilkeleriyle şekillenirken, Avrupa Konseyi belgelerinde yaş sınırları esnetilerek (ör. “genç yetişkin” dahil edilerek), kültürel bağlam ve risk profili gibi sosyolojik boyutlarla zenginleştirilmiştir. Bu geniş tanım, gençlik adalet yönetiminin merkezine, faili değil, “korunması ve geliştirilmesi gereken bir özne” olarak juvenile’i yerleştirmiştir.

3. Pekin Kuralları’nın Gençlik Adalet Yönetimine Kattığı Evrensel İlkeler

Birleşmiş Milletler’in 1985 tarihli Pekin Kuralları, gençlik adalet sisteminin temel taşlarını oluşturur. Başlıca ilkeleri şunlardır:

1. Çocuğun Üstün Yararı: Tüm süreçlerde çocuğun esenliği ve gelişimi en öncelikli amaçtır.

2. Özgürlüğün Kısıtlanmasında Orantılılık ve Son Çare: Tutuklama ve hapis cezası, ancak en ciddi suçlar için ve mümkün olan en kısa süreyle uygulanmalıdır.

3. Önleme ve Erken Müdahalenin Önemi: Suçluluğun kök nedenlerine yönelik sosyal politikalara vurgu yapılır.

4. Toplum Temelli Alternatiflerin Geliştirilmesi: Kurumsal bakım veya hapis yerine, denetimli serbestlik, toplum hizmeti gibi alternatifler teşvik edilmelidir.

5. Adil Yargılama ve Usuli Haklar: Juvenile’lerin yaşlarına uygun, hızlı ve adil bir yargılama sürecine erişim hakkı garanti altına alınmalıdır.

4. Avrupa Konseyi Belgelerinde Pekin Kuralları’nın Somutlaştırılması ve Genişletilmesi

Avrupa Konseyi belgeleri, Pekin Kuralları’nın bu genel ilkelerini somut politika ve uygulama önerilerine dönüştürmüş, aynı zamanda kapsamını genişletmiştir.

4.1. Önleyici ve Sosyal Politikalara Vurgu ((78) 62 Sayılı Karar)

Bu erken tarihli karar, gençlik suçluluğunu bir sosyal değişim sorunu olarak tanımlar. Pekin Kuralları’nın önleme vurgusunu, konut, eğitim, istihdam ve aile destek programları gibi makro düzeyde sosyal politikalar önererek somutlaştırır. Burada gençlik adalet yönetimi, adli sistemden önce sosyal politika alanına yerleştirilir.

4.2. Yargılama Öncesi Yönlendirme (Diversion) ve Arabuluculuk (R (87) 20)

Pekin Kuralları’nın resmi yargılama sürecinden kaçınılması yönündeki ilkesi, R (87) 20’de “yönlendirme (diversion) ve arabuluculuk prosedürlerinin geliştirilmesi” şeklinde detaylandırılır. Böylece hafif suçlarda, juvenile’in ceza adalet sistemiyle temas etmeden, toplum içinde çözüme kavuşturulması hedeflenir.

4.3. Kültürel Bağlam ve Ayrımcılıkla Mücadele (R (88) 6)

Pekin Kuralları’nın ayrımcılık yasağı, R (88) 6 ile özellikle göçmen ve etnik azınlık kökenli juvenile’ler bağlamında derinleştirilir. Polis eğitiminden adli süreçlere, kültürel duyarlılık ve ayrımcı olmayan tutumların benimsenmesi öngörülür.

4.4. Kanıta Dayalı, Risk Odaklı ve Esnek Müdahaleler: Rec(2003)20’nin Gençlik Adalet Yönetimine Katkısı Avrupa Konseyi’nin 2003 tarihli Rec(2003)20 Sayılı Tavsiye Kararı, gençlik adalet yönetiminde önemli bir dönüm noktası oluşturur. Bu belge, önceki standartları aşarak, müdahalelerin bilimsel kanıtlara dayandırılması, risk değerlendirmesi temelli olması ve yaş sınırlarının esnetilmesi yoluyla daha etkili ve hak temelli bir sistem önermektedir. Bu yaklaşım, Pekin Kuralları’nın genel ilkelerini operasyonel bir modele dönüştürmüştür.

4.4.1. Kanıta Dayalı Politika ve Uygulama Vurgusu

Rec(2003)20, gençlik suçluluğuna yönelik müdahalelerde “neyin işe yaradığı” (what works) yaklaşımını merkeze alır. Tavsiye Kararı’nın II. Bölüm 5. maddesinde açıkça belirtildiği üzere:

“Genç suçlulara yönelik müdahaleler mümkün olduğunca, neyin işe yaradığı, kiminle ve hangi koşullar altında işe yaradığı konusundaki bilimsel kanıtlara dayanmalıdır.”

Bu ilke, gençlik adalet yönetiminde önemli bir paradigmayı temsil eder:

Araştırmaya Dayalı Program Tasarımı:

• Etkililik Çalışmaları: Farklı müdahale türlerinin ( eğitimsel, mesleki) yeniden suç işleme oranları üzerindeki etkilerinin sistematik olarak değerlendirilmesi

• Karşılaştırmalı Analizler: Farklı ülkelerde uygulanan programların sonuçlarının karşılaştırılması ve en iyi uygulamaların belirlenmesi

• Uzun Dönemli İzleme: Müdahale sonrası bireylerin sosyal entegrasyon düzeylerinin izlenmesi

Bilimsel Değerlendirme Mekanizmaları:

• Bağımsız Değerlendirme: Programların objektif, bağımsız araştırmacılar tarafından değerlendirilmesi (Bkz. VI. Bölüm 23. madde)

• Veri Tabanı Oluşturma: Başarılı ve başarısız uygulamalara ilişkin verilerin sistematik olarak toplanması

• Uygulayıcılara Bilgi Aktarımı: Araştırma bulgularının politika yapıcılar ve saha çalışanlarına etkin şekilde ulaştırılması

4.4.2. Risk Değerlendirmesi ve Bireyselleştirilmiş Müdahale

Rec(2003)20, gençlik adalet yönetiminde bireyselleştirilmiş yaklaşımı risk değerlendirme araçlarıyla sistematik hale getirir:

Risk ve İhtiyaç Değerlendirme Araçları:

Tavsiye Kararı’nın III. Bölüm 13. maddesi, yeniden suç işleme riskini değerlendirmek için araçlar geliştirilmesini öngörür. Bu araçlar:

1. Çok Boyutlu Değerlendirme: Sadece suç tipine değil, bireyin kişisel özelliklerine, sosyal çevresine ve koruyucu faktörlere odaklanır

2. Dinamik Risk Faktörleri: Değişebilen faktörlerin (istihdam durumu, aile ilişkileri, madde kullanımı) düzenli olarak yeniden değerlendirilmesi

3. Koruyucu Faktör Analizi: Bireyin güçlü yanlarının ve olumlu destek sistemlerinin belirlenmesi

Orantılılık İlkesiyle Entegrasyon:

Risk değerlendirmesi, müdahalenin yoğunluğu ve süresinin belirlenmesinde kullanılırken, her zaman orantılılık ilkesi gözetilir. Yüksek risk taşıyan bireyler için daha yoğun müdahaleler öngörülürken, düşük risk grubundakiler için toplum temelli hafif yaptırımlar tercih edilir.

4.4.3. Esnek Yaş Tanımları ve “Genç Yetişkin” Kavramı

Rec(2003)20’nin en yenilikçi katkılarından biri, juvenile kavramının esnek şekilde tanımlanması ve “genç yetişkin” kategorisinin sisteme dahil edilmesidir:

Tanımsal Esneklik:

Tavsiye Kararı’nın I. Bölüm tanımlar kısmında şu ifade yer alır:

“Gençler, ceza sorumluluğu yaşına ulaşmış ancak reşit olma yaşına ulaşmamış kişileri ifade eder; ancak bu tavsiye, bu yaşların hemen altındaki ve üstündeki kişilere de uygulanabilir.”

Bu esneklik iki yönlü işler:

1. Yaş Sınırının Altındakiler: Ceza sorumluluğu yaşına henüz ulaşmamış ancak ciddi suç davranışı gösteren çocuklar için erken müdahale programları

2. Yaş Sınırının Üstündekiler: 18-21 yaş arası “genç yetişkinler” için juvenile benzeri koruyucu tedbirler

Genç Yetişkinlere Özel Hükümler:

Rec(2003)20, 21 yaşın altındaki bireyler için özel düzenlemeler öngörür:

III. Bölüm 11. madde uyarınca:

“21 yaşın altındaki genç yetişkinlerin, hakimin onların tam yetişkinler kadar olgun ve eylemlerinden sorumlu olmadığı kanaatinde olduğu durumlarda, gençlere benzer şekilde muamele görmesi mümkün olmalıdır.”

III. Bölüm 12. madde ise işgücü piyasası entegrasyonunu kolaylaştırmak amacıyla:

“21 yaşın altındaki genç yetişkin suçluların, işin niteliği aksini gerektirmedikçe, potansiyel işverenlere sabıka kayıtlarını açıklamak zorunda kalmaması için her türlü çaba gösterilmelidir.”

4.4.4. Disiplinler Arası Koordinasyon ve Bilgi Paylaşımı

Kanıta dayalı ve risk odaklı yaklaşım, farklı kurumlar arasında koordineli çalışmayı zorunlu kılar:

Kurumlar Arası İşbirliği:

• Bilgi Paylaşım Protokolleri: Sosyal hizmetler, eğitim, sağlık ve adli sistem arasında, veri koruma ilkelerine uygun bilgi paylaşım mekanizmaları

• Ortak Değerlendirme Ekipleri: Çok disiplinli profesyonellerden oluşan ekiplerin bireysel vakaları birlikte değerlendirmesi

• Entegre Hizmet Sunumu: Farklı kurumların aynı bireye yönelik hizmetlerinin birbiriyle uyumlu hale getirilmesi

Veri Koruma ve Etik Sınırlar:

Koordinasyon, bireylerin mahremiyet haklarına saygı çerçevesinde gerçekleştirilir. Tavsiye Kararı, bilgi paylaşımının “her zaman veri koruma mevzuatının gerekliliklerine uygun olarak” yapılmasını şart koşar.

4.4.5. Etki Değerlendirmesi ve Ayrımcılıkla Mücadele

Rec(2003)20, politikaların etkinliğinin yanı sıra adilliğini de sistematik olarak izlemeyi öngörür:

“Etki Beyanları” Mekanizması:

Tavsiye Kararı’nın II. Bölüm 6. maddesi, kamu otoritelerinden, yeni politika ve uygulamaların etnik azınlık gençleri üzerindeki potansiyel sonuçlarına ilişkin “etki beyanları” hazırlamalarını ister. Bu mekanizma:

1. Öngörülebilir Zararları Önler: Politikaların uygulanmadan önce dezavantajlı gruplar üzerindeki olası olumsuz etkilerinin tespit edilmesini sağlar

2. Eşitlikçi Politika Tasarımını Destekler: Ayrımcı sonuçlar doğurabilecek unsurların erken aşamada tespit edilerek düzeltilmesine olanak tanır

Etnik İzleme ve Veri Toplama:

VI. Bölüm 24. madde, çocuk adalet sisteminin her aşamasında etnik azınlıkların katılımı ve muamelesi hakkında bilgi toplanmasını ve araştırma yapılmasını öngörür. Bu sayede:

• Sistem içindeki yapısal ayrımcılık tespit edilebilir

• Kültüre özgü müdahale ihtiyaçları belirlenebilir

• Eşit muamele ilkesinin uygulanıp uygulanmadığı izlenebilir

4.4.6. Sonuç: Rec(2003)20’nin Gençlik Adalet Yönetimindeki Dönüştürücü Rolü

Rec(2003)20 Sayılı Tavsiye Kararı, gençlik adalet yönetimini dört temel eksende dönüştürmüştür:

1. Bilimsellik: Sezgisel yaklaşımlardan, kanıta dayalı politika ve uygulamalara geçiş

2. Bireyselleştirme: Standart yaptırımlardan, risk ve ihtiyaç değerlendirmesine dayalı kişiselleştirilmiş müdahalelere geçiş

3. Esneklik: Katı yaş sınırlarından, gelişimsel ihtiyaçları dikkate alan esnek kategorilere geçiş

4. Hesap Verebilirlik: Keyfi uygulamalardan, sistematik izleme ve değerlendirmeye dayalı hesap verebilir sistemlere geçiş

Bu dönüşüm, Pekin Kuralları’nın temel ilkelerini operasyonel hale getirerek, daha etkili, adil ve insan haklarına saygılı bir gençlik adalet yönetimi modeli sunmuştur. Rec(2003)20, sadece bir tavsiye metni olmanın ötesinde, modern gençlik adalet sistemlerinin tasarımında referans alınması gereken kapsamlı bir rehber niteliği taşımaktadır.

Rec(2003)20, gençlik adalet yönetimini stratejik bir yaklaşıma taşır. Pekin Kuralları’nın “bireyselleştirilmiş müdahale” ilkesini, risk değerlendirme araçları, bilimsel kanıta dayalı programlar ve “genç yetişkin” (18-21 yaş) grubunu da kapsayan esnek tanımlar ile güçlendirir.

4.5. Erken Psikososyal Müdahalenin Sistematikleştirilmesi (Rec(2000)20)

Bu belge, önlemeyi daha da erken bir aşamaya çekerek, “risk altındaki çocuklar” kavramını merkeze alır. Pekin Kuralları’nın önleme ilkesi, aile, okul ve mahalle düzeyinde uygulanacak, risk ve koruyucu faktörlere odaklanan bilimsel müdahale programlarına dönüştürülür.

5. Bütünleşik Bir Gençlik Adalet Yönetimi Modelinin İlkeleri

Pekin Kuralları ve Avrupa Konseyi standartlarının sentezi, aşağıdaki ilkeler etrafında şekillenen bütünleşik bir gençlik adalet yönetimi modeli ortaya koymaktadır:

1. Gelişimsel Odaklılık: Müdahaleler, juvenile’in yaşına, olgunluk düzeyine ve gelişimsel ihtiyaçlarına uygun olmalıdır.

2. Toplum Temelli ve Yeniden Bütünleştirici: Cezaevi ve kurumlar yerine, toplum içinde uygulanan, eğitim, mesleki beceri kazandırma ve sosyal entegrasyonu hedefleyen yaptırımlar öncelenmelidir.

3. Önleyici ve Erken Müdahaleci: Suçun sosyal kök nedenlerine yönelik politikalar ve risk altındaki gençlere yönelik erken destek programları sistemin omurgasını oluşturmalıdır.

4. Hak Eksenli ve Adil Usul: Gençlerin’lerin adil yargılanma, avukata erişim, aile katılımı ve gizlilik gibi temel hak ve usuli güvenceleri tam olarak sağlanmalıdır.

5. Koordinasyon ve Çok Disiplinlilik: Polis, yargı, sosyal hizmetler, eğitim ve sağlık birimleri arasında etkin koordinasyon ve bilgi paylaşımı esas alınmalıdır.

6. Kültürel Duyarlılık ve Ayrımcılık Karşıtlığı: Göçmen, azınlık ve dezavantajlı gruplardan gelen gençlerelere yönelik özel destek mekanizmaları geliştirilmelidir.

6. Türkiye’deki Mevzuat ve Uygulama için Çıkarımlar

Türkiye’de 2005 tarihli Çocuk Koruma Kanunu ve Çocuk Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun, Pekin Kuralları ve Avrupa standartlarıyla önemli ölçüde uyumludur. Ancak, aşağıdaki alanlarda gelişim fırsatları bulunmaktadır:

• Yönlendirme (Diversion) Mekanizmalarının Etkinleştirilmesi: Hafif suçlarda, kovuşturmaya yer olmadığı kararı sonrası, sosyal hizmetlerle bağlantılı yapılandırılmış toplum programları yaygınlaştırılmalıdır.

• Erken Tespit ve Müdahale Ağının Güçlendirilmesi: Okul, aile hekimliği ve sosyal hizmetler arasında, risk altındaki çocukları tespit ederek erken destek sunan sistematik bir protokol oluşturulmalıdır.

• Alternatif Yaptırım Çeşitliliği: Denetimli serbestlik ve toplum hizmetinin yanı sıra, onarıcı adalet uygulamaları, eğitim ve mesleki eğitim odaklı programlar çeşitlendirilmelidir.

• Göçmen ve Mülteci Çocuklara Yönelik Özel Protokoller: Çocuk Koruma Kanunu kapsamında, kültürel arabuluculuk ve dil desteği sağlayan özel birimler veya prosedürler geliştirilmelidir.

7. Sonuç

Gençlik adalet yönetimi, cezalandırıcı bir sistem olmaktan çıkarak, juvenile’in gelişimini destekleyen, topluma yeniden kazandıran ve insan haklarını merkeze alan koruyucu bir modele evrilmiştir. Pekin Kuralları bu dönüşümün evrensel manifestosu iken, Avrupa Konseyi belgeleri bu manifestoyu somut politika araçlarına ve esnek tanımlara dönüştürmüştür. Türkiye de dahil olmak üzere ulusal sistemlerin, bu birikimi dikkate alarak, kanıta dayalı, çocuk merkezli, önleyici ve toplumla bütünleştirici bir gençlik adalet yönetimi inşa etmesi, hem bireylerin hem de toplumun esenliği açısından kritik öneme sahiptir. Bu sürecin temel öznesi, korunma, anlaşılma ve gelişim fırsatı verilmesi gereken bir birey olarak juvenile’dir.

Anahtar Kelimeler: Gençlik adalet yönetimi, Pekin Kuralları, Avrupa Konseyi, juvenile, yönlendirme (diversion), toplum temelli müdahale, önleyici politika, sosyal entegrasyon.

Kaynakça

• United Nations. (1985). United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice (The Beijing Rules).

• Avrupa Konseyi. (1978). (78) 62 Sayılı Karar: Gençlik Suçluluğu ve Sosyal Değişim.

• Avrupa Konseyi. (1987). R (87) 20 No’lu Tavsiye: Gençlik Suçluluğuna Sosyal Tepkiler.

• Avrupa Konseyi. (1988). R (88) 6 No’lu Tavsiye: Göçmen Ailelerden Gelen Gençler Arasındaki Gençlik Suçluluğuna Sosyal Tepkiler.

• Avrupa Konseyi. (2003). Rec(2003)20 No’lu Tavsiye: Gençlik Suçluluğu ile Başa Çıkmanın Yeni Yolları ve Çocuk Adaletinin Rolü.

• Avrupa Konseyi. (2000). Rec(2000)20 No’lu Tavsiye: Suçluluğun Önlenmesinde Erken Psikososyal Müdahalenin Rolü.

• Çocuk Koruma Kanunu. (2005). Resmî Gazete, 25920.

• Doğan, İ. (2020). Çocuk Adalet Sistemi: Kuram ve Uygulama. Legal Yayıncılık.   

• EK   ..  Birlikte le alınması için  av.kon gençlik suçluluk 1

NOT : https://www.cocukkorumaturkiye.com/20-kasim-dunya-cocuk-haklari-gunu-turkiyede-sosyal-hizmet-ve-cocuk-haklari-icin-bir-standart-ve-izleme-mekanizmasi-olarak-avrupa-konseyi/